Filozofia nauk społecznych

false

• 002 a Filozofia nauk społecznych
• 003 a ADAM JONKISZ (Redaktor)
• 003 b 0000-0001-9850-2137
• 003 a Marek Rembierz (Redaktor)
• 004 a Monografia naukowa
• 005 a 2026
• 008 b Akademia Ignatianum w Krakowie
• 009 a 978-83-7614-712-3
• 013 a https://slownikispoleczne.ignatianum.edu.pl/pliki/fns_pl.pdf
• 014 a Słowniki społeczne
• 017 a XXIII
• 018 a Kraków
• 019 a 404
• 024 a Uwagi wprowadzające warto rozpocząć od podkreślenia zasadności opracowania poświęconego filozofii nauk społecznych. Uzasadnieniem głównym i obiektywnym jest dotkliwa luka w tym obszarze badań naukoznawczych (metanauk). Wprawdzie już w 1902 roku z inicjatywy mającego dużą siłę oddziaływania pedagoga i psychologa, Jana Władysława Dawida (1859–1914), zaczęto w Warszawie wydawać w alfabetycznie uporządkowanej serii zeszytów Encyklopedię nauk społecznych (ekonomia polityczna, socjologia, statystyka, higiena, pedagogika społeczna), ale przeszkody zewnętrzne sprawiły, że ukazało się tylko kilka zeszytów. Dzieje XX wieku, z jego ideologiami i totalitarnymi systemami, mocno ograniczały rozwój niezależnych badań, a w wielu środowiskach badaczy i w długim okresie filozoficzna, niezideologizowana refleksja nad naukami społecznymi była programowo wykluczana. Filozofia nauki była – i nadal jest – rozwijana głównie w obszarze nauk dedukcyjnych i empirycznych, a zwłaszcza nauk przyrodniczych. Dominację tę wyraźnie widać także w Polsce – w tematyce czasopism i publikacji ukazujących się w języku polskim. Rozwija się także filozofię społeczną, której dorobek został reprezentatywnie przedstawiony artykułach zebranych w trzech tomach zredagowanych przez Stanisława Janeczka i Annę Starościc w serii Dydaktyka Filozofii (2022; rec. Mariański, 2023). W dziedzinie filozofii nauk społecznych brak jest natomiast systematycznych i szerzej prowadzonych badań, nie ma też reprezentującego takie badania czasopisma ani antologii wyników uzyskanych w tej dziedzinie. Badania takie – indywidualne, nieskoordynowane, nieujęte w program – są jednak prowadzone, zwłaszcza przez filozofów zainteresowanych metodologią nauk społecznych, a zbiorowy dorobek uzyskany w tym zakresie zasługuje na osobne monograficzne opracowanie. W opracowaniu takim trzeba by uwzględnić przede wszystkim filozofów nauki, m.in.: Jana Woleńskiego – którego liczne prace mogłyby zostać zebrane w osobny tom rozpraw i szkiców z filozofii nauk społecznych; Jerzego Giedymina (1925–1993), prowadzącego przez wiele lat systematyczne badania nad logicznymi podstawami nauk społecznych, które zostały zebrane w tomie opublikowanym w 1964 roku (od tego czasu niewznowionym), gdzie rozpatruje się m.in. spór między naturalizmem i antynaturalizmem o stosowalność metodologicznych zasad nauk przyrodniczych w naukach społecznych (Giedymin, 1964; Zamiara, 2004); Jakuba Karpińskiego (1940–2003), uprawiającego filozofię i metodologię nauk społecznych (Karpiński, 1985; Karpiński, 2006; Jadacki, 2013). Refleksja filozoficzna (filozoficzno-metodologiczna) jest także rozwijana wewnątrz nauk społecznych i ukierunkowana na ich potrzeby. Na przykład Barbara Krauz-Mozer od wielu lat rozwija studia w zakresie metodologii nauk społecznych, zwłaszcza teorii polityki (Krauz-Mozer, 2004; Krauz-Mozer, 2007; Pałecki, 2014), a w ukształtowanym przez nią pokoleniu czyni to Magdalena Kozub-Karkut (Kozub-Karkut, 2019); Marcin Gorazda w badaniach indywidualnych i zespołowych zajmuje się filozofią ekonomii (Gorazda, 2013; Gorazda, Hardt, & Kwarciński, 2016; Kwarciński & Wincewicz-Price, 2019); Jan Burnewicz przedstawił w podręcznikowym ujęciu filozofię i metodologię nauk ekonomicznych (Burnewicz, 2021); w zakresie metodologii i metateorii nauk pedagogicznych m.in. Stanisław Palka (Palka, 2006), Wojciech Kojs (Kojs, 2009), Bogusław Śliwerski (Śliwerski, 2013; Śliwerski, 2014), Marian Nowak (1955–2025) (Nowak, 2010; Pasikowski, 2025) i Krzysztof Rubacha (Rubacha, 2003; Rubacha, 2008). Refleksja filozoficzno-metodologiczna jest rozwijana również wewnątrz socjologii, psychologii i nauk prawnych (o jej wynikach, zwłaszcza odnośnie do socjologii, jest mowa w hasłach tego tomu, tu pomijamy próbę wybierania wyników i badaczy, jako że materiał w tym zakresie nadaje się na wspomnianą monografię) Nie ma jednak niestety na gruncie polskiej nauki „intelektualnego zetknięcia” i wymiany myśli w zakresie całościowo pojętej filozofii nauk społecznych; jest ona uprawiana w odseparowanych środowiskach, bez ośrodka integrującego i bez prób całościowego ogarnięcia różnych sposobów jej uprawiania. Można nawet skonstatować, że filozofia nauk społecznych jest słabo obecna w świadomości wielu filozofów i przedstawicieli nauk społecznych. Przejawiło się to także na etapie przygotowań do opracowania niniejszego tomu, kiedy to w rozmowach pojawiały się często wątpliwości co do rozumienia filozofii nauk społecznych, a zwłaszcza tego, czy mieszczą się w niej dane badania i publikacje. Dlatego dla potrzeb doboru haseł i autorów do tego tomu przyjęliśmy rozumienie filozofii nauk społecznych szersze, tj. obejmujące zarówno filozoficzną metanaukę o naukach społecznych, jak i refleksję filozoficzną rozwijaną w obrębie tych nauk. Zarysowana sytuacja filozofii nauk społecznych była głównym motywem opracowania prezentowanego słownika: mieści się on we wskazanej luce oraz ma – w intencji Redaktorów serii i niniejszego tomu – emanować postulatem zapełnienia jej w wyniku systematycznych i zorganizowanych badań zespołowych. Podjęcie prac, które zaowocowały niniejszym opracowaniem, było także motywowane podzielanym przez nas przekonaniem o ważnej roli filozofii w naukach społecznych, a zwłaszcza w refleksji nad naukami społecznymi. Przekonanie to koliduje z postulatem uwalniania nauk społecznych od filozofii oraz z oceną – podkreślaną w wielu wprowadzeniach i wstępach do publikacji z nauk humanistycznych i społecznych – o uzyskaniu w wyniku takiego „wyzwolenia” statusu samodzielnej nauki. Wraz z wyzwalaniem się nauk humanistycznych z filozofii w drugie połowie XIX wieku rozwinęły się nowe dyscypliny naukowe, m.in.: psychologia, socjologia, pedagogika, a w XX wieku ukształtowały się subdyscypliny – specjalności. Niektóre z […] subdyscyplin wypracowały swój przedmiot, metodologię i warsztat naukowo-badawczy, stając się zarazem samodzielnymi dyscyplinami o znaczącym już dorobku teoretycznym i utylitarnym. Do tych dyscyplin o charakterze humanistycznym należy pedagogika społeczna, która swoje korzenie, jako nauka o wychowaniu człowieka, wywodzi z filozofii życia człowieka, z psychologii eksperymentalnej, społecznej, klinicznej, z pedagogiki ogólnej, z socjologii, w tym z socjologii wychowania, z polityki socjalnej, z etyki, z prawa rodzinnego i opiekuńczego oraz z patologii życia społecznego. […] pedagogika społeczna jest dyscypliną humanistyczną ukształtowaną na pograniczu interdyscyplinarnym, w szczególności teorii wychowania środowiskowego, socjologii wychowania, psychologii społecznej i teorii polityki społecznej (Gąsior, 1995, s. 88). Zwolennicy zbliżania nauk społecznych do wzorca nauk przyrodniczych opowiadają się nadto za metodologicznym i instytucjonalnym oddzieleniem nauk społecznych od nauk humanistycznych. Tendencje takie – powstrzymywane trafną krytyką sformułowaną m.in. z perspektywy naukoznawczego porządkowania nauk (Bronk & Majdański, 2009, s. 63–64) – nie uwzględniają tradycji uprawiania tych nauk (Bronk, 2010), także tradycji lokalnych, jak polska, w której termin „nauki humanistyczne” jest rozumiany tak, że obejmuje (odróżniane na wzór anglosaski) i „twarde”, i „miękkie” nauki humanistyczne. Nie dostrzegają ponadto negatywnych skutków takiego podziału, takich jak np. przeniesienia pedagogiki do grupy nauk społecznych. […] umieszczenie pedagogiki w gronie nauk społecznych pomija jej tradycyjne związki z filozofią, zwłaszcza etyką, bez której trudno sobie przecież wyobrazić uprawianie pedagogiki jako dziedziny praktycznej (Bronk & Majdański, 2009, s. 54; Rembierz, 2017). Rola filozofii nauk społecznych, jako mieszczącej się w „miękkich” naukach humanistycznych, a potraktowanej zgodnie z takimi tendencjami, zostałaby ostatecznie sprowadzona do karykaturalnej: wykazywania szkodliwości i zbyteczności filozofii dla nauk społecznych oraz wspierania dalszej ich emancypacji, tj. pozbywania się ciążących im filozoficznych resztek. Dołączając do sprzeciwu wobec takich antyfilozoficznych programów, trzeba pamiętać o ograniczeniach i zadaniach, jakie filozofia może podjąć. Trafna jest ocena, że filozofia nie rozstrzyga swoich problemów tak, jak problemy są rozstrzygane w naukach empirycznych. Jej zadaniem jest formułowanie problemów i uzasadnianie stanowisk filozoficznych „w języku danej epoki i za pomocą argumentów współczesnych”, a wyniki takiej rozumianej filozofii mogą być „wysoce kreatywne” (Woleński, 1990, s. 53). Rolą filozofii jest formułowanie pytań dotyczących tych zagadnień, których nauki wprost nie artykułują: „Gdzie inne nauki się zatrzymują, gdzie rezygnując z dalszych pytań, przyjmują pewne założenia, tam filozof dopiero zaczyna pytać” (Bocheński, 1986, s. 19). Przytoczone oceny i postulaty dotyczą także filozofii nauk społecznych: tam, gdzie ich przedstawiciele są zaspokojeni własnymi ustaleniami w ich dziedzinie przedmiotowej, filozofia dostrzega i stawia kolejne pytania, otwierające także perspektywy nowych badań przedmiotowych. Filozofia powinna również wzmacniać taki sposób uprawiania nauk społecznych, który sprawdził się jako poznawczo płodny w innych naukach: Uczonego winna cechować nieufność wobec panujących poglądów i intelektualna odwaga, umożliwiająca spojrzenie na przedmiot badań oczyma reprezentanta odmiennych, nietradycyjnych, teoretycznych rozwiązań […] (Pietruska-Madej, 1978, s. 64). Dla oceny doboru, a zwłaszcza treści i struktury artykułów zebranych w tomie ważne są także wyjaśnienia dotyczące kontekstu badań, a mówiąc dokładniej – programu, w którym książka została opracowana. Chodzi mianowicie o fakt, że jest ona XXIII tomem serii Słowniki Społeczne. Wyjaśnienia związane z miejscem pośród słowników są potrzebne przede wszystkim dlatego, że rozmaite były – i są – typy i funkcje słowników. Pomijając dokładniejsze rozróżnienie, wystarczy tu wskazać, że tom nie należy do słowników, w których są zebrane wyłącznie definicje terminów, wzbogacone ewentualnie o analizy i wyjaśnienia etymologiczne. Zgromadzone w nim hasła pełnią wprawdzie i tę funkcję, lecz formą są podobne do tematycznych (wskazanych tytułem) artykułów lub esejów, przy tym – i ta zapowiedź jest dla czytelnika i jego ocen szczególnie ważna – zachowujących wspólne dla wszystkich tomów serii ustalenia dotyczące struktury (schemat hasła), objętości (streszczenia i całego testu), liczby słów kluczowych i cytowanych publikacji oraz wymagania co do stylu cytowań i opisów bibliograficznych. W przypadku większości złożonych tekstów spełnienie tych wymagań zmuszało do niezbędnych cięć, co nie było łatwe nie tylko dla Autorów haseł, a w trakcie lektury może wzbudzić niedosyt. To ostatnie jest jednak zbieżne z funkcją każdego słownika: zawarte w nim treści mają skłonić do poszerzonych studiów i dociekań własnych. Mamy nadzieję – wraz z gronem Autorów i Recenzentów oraz Redaktorów serii Słowniki Społeczne – że tom Filozofia nauk społecznych spełni i tę funkcję.
• 336 a Redakcja naukowa monografii naukowej
• 985 a Wydział Filozoficzny
• 985 b Instytut Filozofii
• 999 a filozofia

false

false

• Title: Filozofia nauk społecznych
• Author:
  • ADAM JONKISZ (Redaktor)
  • Marek Rembierz (Redaktor)
• Publisher: Akademia Ignatianum w Krakowie
• ISBN: 978-83-7614-712-3
• Date: 2026
• Place: Kraków
• Discipline: filozofia
• URL: https://slownikispoleczne.ignatianum.edu.pl/pliki/fns_pl.pdf

false